Янгиликлар
Тергов судьяси институти: миллий тажриба ва илғор амалиётлар эҳтиёжи
Давлатимиз раҳбарининг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари алоҳида ўрин тутиши яна бир бор қайд этиб ўтилди. Яъни, айнан иқтисодий ўсиш - ҳуқуқий тизимнинг ишончлилигини талаб қилиши, инвестициялар - суд тизими мустақиллигига боғлиқлиги, халқаро рейтинглар - ҳуқуқ устуворлигига қараб баҳоланиши ва фуқароларнинг судга бўлган ишончи – суднинг холислиги ва ундаги адолатга боғлиқлиги таъкидланди. Мурожаатномада суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг узвий давоми давоми сифатида тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатлари берилиши таклифи ҳам илгари сурилди. Мамлакатимизда тергов судьяси институти жорий этилганига кўп бўлгани йўқ. Ўтган қисқа вақт давомида ушбу институт судгача жиноий иш юритув босқичида фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилувчи муҳим механизм сифатида шаклланди, дейиш мумкин. Тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатларини бериш таклифи эса ушбу институт роли янада оширишга хизмат қилиши шубҳасиз. Бугунги кунда тергов судьялари, амалдаги процессуал нормаларга мувофиқ, прокурор томонидан киритилган илтимосномани муҳокама этиб, дастлабки тергов учун муҳим бўлган “қамоққа олиш” тарзидаги эҳтиёт чораларини қўллаб келмоқда. Шу билан тергов судьясининг мазкур жиноят иши бўйича фаолияти ёки роли якунланади. Етакчи хорижий давлатларнинг тажрибасига эътибор берилса, тергов судьяси нафақат прокурор илтимос қилганда процессуал мажбурлов ва айрим эҳтиёт чорасини қўллайди, балки жиноят ишини тергов қилиниши устидан назорат ҳам олиб боради. Германия Жиноят-процессуал кодексининг 120-моддаси 3-қисмида “Судья ўз ташаббуси билан исталган вақтда қамоққа олишни қайта кўриб чиқиши ва уни бекор қилиши мумкин”лиги белгиланган. Франция Жиноят-процессуал кодексининг 144-1-моддасига кўра: “Тергов судьяси қамоққа олиш асослари йўқ бўлса ёки қамоқда сақлашнинг муддати якунланса шахсни дарҳол қамоқдан озод этиши” мумкин. 148-моддасида эса: “Қамоққа олинган шахс ёки ҳимоячи исталган вақтда озодликка чиқариш илтимоснома бериши мумкин ва бу фақат суд томонидан ҳал этилиши” баён этилган. Бундай ҳуқуқий тартибларни АҚШ ва Англия жиноят-процессуал қонунчилигида ҳам кўриш мумкин. Шунингдек, хорижий давлатлар тажрибасидаги қамоққа олиш ёки уй қамоғида бўлишнинг аниқ санаси белгиланиши ҳам ижобий амалиёт ҳисобланади. Бунда эҳтиёт чораси қўлланилаётган шахснинг қандай жиноят содир этганликда айбланаётгани, қилмишнинг сабаби, хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражаси, етказилган зарарнинг миқдорини ва айбланувчининг шахсини эътиборга олган ҳолда қамоқ муддатини бир ойдан уч ойгача белгилаши мумкин. Агар ушбу муддат узайтирилмаса, айбланувчи озод этилади. Юқоридагилардан келиб чиқилса, давлатимиз раҳбари илгари сурган таклиф суд ҳокимияти мустақиллигини янада мустаҳкамлашга, мавжуд ҳуқуқий тартиблар халқаро меъёрлар асосида кўриб чиқилишига ва, энг муҳими, шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимояси кафолатларини янда кучайтиришга хизмат қилади. Келгусида айнан тергов судьяси ўзи рухсат берган қамоққа олиш, уй қамоғи ёки гаров эҳтиёт чорасини ўзи ўзгартириши, лозим топса, бекор қилиши мумкин. Шунингдек, айбланувчига нисбатан қўлланилган паспорт ҳаракатини чеклаш, мамлакатдан чиқишни тақиқлаш, мол-мулкни хатлаш ва бошқа процессуал мажбурлов чораларини ҳам бекор қилиш ваколатига эга бўлади. Бунинг учун тергов судьялари томонидан қўлланилган эҳтиёт чораси ёки процессуал мажбурлов чоралари қандай тартибда ўзгартирилиши ёки бекор қилинишининг самарали ҳуқуқий механизмини яратиш талаб этилади. Яъни, тергов судьяси томонидан ўз ажримини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун яна прокурор тақдимномаси талаб этиладими-йўқми, агар талаб этилса, бу судьянинг мустақиллиги ва холислигига таъсири эҳтимоли юзага келтирмайдими, деган саволларга ўрин қолмаслиги лозим. Яъниким, ўз табиатига кўра, суд мустақил, шаффоф ва, албатта, очиқ бўлиши лозим, демак, судга унинг ажримини ўзгартириш ёки бекор қилиш бўйича тарафлар мурожаат қилиши мумкин. Чунки, прокурордан ташқари гумонланувчи ёки айбланувчи, жабрланувчи ва уларнинг адвокатлари ҳам муайян иш бўйича судда тенг ҳуқуқларга эга ҳисобланишади. Умуман, илгари сурилган таклиф тергов судьялар ваколати билан бирга уларнинг масъулиятини ҳам оширади. Шунингдек, жиноят ишини судга қадар бўлган босқичда самарали назорат қилиш имконини беради. Яна бир муҳим омил -тергов органлари томонидан фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини бузилиши, айрим шахслар томонидан турли суиистеъмолчиликларнинг ҳам олдини олади. Юртимизда қонун устуворлигини таъминлаш, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини суд орқали муносиб ҳимоя қилиш, коррупцияга қарши қатъий курашиш - булар Янги Ўзбекистоннинг мустаҳкам пойдеворини ташкил этади. Ва, Президент айтганидек, бу йўлда қатъий қадамлар давом этмоқда. Зафаржон Омонов, Одил судлов академияси ўқитувчиси, юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD)
Йилнинг сўнгги тайинловлари
Янги йилнинг биринчи кунидан судьялар ҳамжамияти аъзолари олти нафарга ортади. Чунки, бугун бўлиб ўтган Судьялар олий кенгашининг судьялик лавозимга танлаш ва тайинлашга доир очиқ танловида тавсия этилган номзодлардан шунчаси илк бор судьялик лавозимига тайинланди. Мазкур тайинловларга оид қарор 2026 йилнинг 1 январидан кучга киради. Судьялар олий кенгаши қарори билан: Бозоров Сардор Шухрат ўғли ‒ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига Қашқадарё вилояти жиноят ишлари бўйича Қарши шаҳар судининг тергов судьяси лавозимига; Жумонова Дилноза Баходировна ‒ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига Тошкент вилояти жиноят ишлари бўйича Юқоричирчиқ туман судининг судьяси лавозимига; Алибаев Бобир Ғанишерович ‒ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига Сурхондарё вилояти жиноят ишлари бўйича Денов туман судининг тергов судьяси лавозимига; Касимходжаева Барно Бахтиёровна ‒ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига Тошкент шаҳар фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлараро судининг судьяси лавозимига; Мақсудова Дилдора Саидумаровна ‒ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига Бухоро вилояти фуқаролик ишлари бўйича Бухоро туманлараро судининг судьяси лавозимига; Музаффарова Фарида Шухрат қизи ‒ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига Самарқанд вилояти фуқаролик ишлари бўйича Жомбой туманлараро судининг судьяси лавозимига тайинланди. Шунингдек: Камалова Раъно Норбоевнани судьялик ваколати муддати даврининг беш йил муддатига жиноят ишлари бўйича Беруний туман судининг раиси лавозимига; Абиниязова Гулрано Муратбаевнани 2026 йил 1 январдан бошлаб, судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига фуқаролик ишлари бўйича Қўнғирот туманлараро судининг судьяси лавозимига; Опаева Сарбиназ Кенесбаевнани 2026 йил 1 январдан бошлаб, судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига фуқаролик ишлари бўйича Чимбой туманлараро судининг судьяси лавозимига тайинлаш мақсадга мувофиқ, деб топилди ва бу ҳақда Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгесига тақдимномалар киритилди.
Тармоқдаги саволга изоҳ
"Судлар тўғрисида”ги қонунининг 71-моддасига кўра, Олий суд судьяси лавозимида бўлишнинг энг юқори ёши етмиш ёшни, бошқа судлар судьялари учун – олтмиш беш ёшни ташкил этади. Олий суд судьясидан бошқа судлар судьясининг ёши Судьялар олий кенгаши томонидан беш йилгача узайтирилиши мумкин. Шундан келиб чиқиб, “telegram” мессенжеридаги каналда савол қўйилмоқдаки, 66 ёшли судьянинг беш йил муддатга лавозимга тайинланиши қонунда белгиланган етмиш ёш чегарасидан ўтиб кетмайдими? Бир қарашда савол ўринли кўриниши мумкин. Бироқ канал ишора қилаётган судья – раҳбар судьялик лавозимига тайинланган. Маълумки, “Судлар тўғрисида”ги қонуннинг 72-моддасига кўра, суд раиси ва ўринбосарларининг (шу лавозимда фаолият кўрсатиш) ваколати муддати беш йил. Яъниким, тайинловда шу муддат назарда тутилса-да, кейинчалик суд раисининг (ёки ўринбосарининг) судьялик ваколати муддати ёки ушбу лавозимда бўлишнинг энг юқори ёши каби омиллардан келиб чиқиб, лозим қарор қабул қилиниши мумкин. Хабарда назарда тутилган тайинлов “суднинг қайта ташкил этилиши ёки тугатилиши судьяни лавозимидан озод этиш учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин эмас”лигига доир Конституциявий нормадан келиб чиқиб амалга оширилгани алоҳида таъкид этилади. Бугунги кунда судьялар ҳамжамияти вакилларининг ярмидан кўпини нисбатан ёш судьялар ташкил этади. Уларнинг сафи тобора ортиб бормоқда. Тизимда “Устоз-шогирд” анъанаси бардавомлигини таъминлашда тажрибали судьяларнинг ўрни алоҳида. Шунга кўра, фаолиятини давом эттириш истагини билдирган, саломатлиги яхши ва иш самарадорлиги намунали ўн нафарга яқин судьянинг (жумладан, хабарда назарда тутилган суд раисининг ҳам) лавозимда бўлиш ёши Кенгаш қарори билан узайтирилган. Бу ҳақда ўз вақтида ахборот бериб келинаётанидан жамоатчилик яхши хабардор. Судьялар олий кенгаши матбуот хизмати
Ишонч телефони
Сизда ариза, шикоят ёки таклифлар мавжудми? Судьялар олий кенгашига ишонч телефонлари орқали мурожаат қилинг!
71 200-26-00 ёки 1190